Mi tak tam hna nei lo a siamtu, retheia siamtu, chhungkua rûmtirtu – kha thawhlehni kha ‘Black Tuesday’ tih loh rual a ni lo, kha Khuangchawi thla ni 29, kum 1929, U.S. stock market tlukchhiat ni kha chuan hma khua a thim êm a ni. Harsatna chhûmpui zingin America ram mipuite chu a bawh phui ta chûk mai a nih kha. Palestine ram emaw Middle East ram ṭhenkhat emawa thleng ni ta se, hriat zui a hlawh lo ang em, sawi fo a hlawh lo ang em tih erawh ka hre tlat lo a, sawi zui rih lo mai ang, hei hi chu.
Sappui Lung Fingten Lunglam An Vai E!
Kum 1929 khan America ramin hun khirh tak mai a tawk a. An ram economy chu tlûk leh din fâwmin a kal a ni ber. Kha hun thim tak kha ‘The Great Depression’ tiin sawi zui a ni. An stock market a tlahniam a, an tangka in leh sumdawnna te khan phei a chheh hlei thei lo. America mipui tam tak khan an hna chânin, an chaw bel leih buak sakin an awm a, an ram history-a hun tawn rapthlak ber ni hial an tawng a ni. Kum 1933 chho phei chuan a zual zawpui vailenhlo tih ang maiin hnathawh tur nei lo mipui tam tak khan mei alh an en tlawk tlawk a ni ber! In leh lo ṭha pawh nei zo lo chhungkuate khan puan inte kaihin, harsa takin an khawsa a ni.
Kha ‘Great Depression’ khan mi rethei leh mi hausa inkar a tizau hle a nih kha. American mi hausa pui puiten ram hausakna chu an ta neih zel bawk si. Mi hangho te, ram dang atanga pem lut te leh hmeichhia te dinhmun phei chu hniam tak a ni, hniam tak! Mi tam takin hna an chân karah khan anni kha a chân hmasa ber berte an ni a, an dikna chanvo humhimtute au aw lah thlipui leh khawpui ri inchãwm tawn vut vut kara Sava hrâm thâwm ang mai a ni si. Heti lai vek hian, thingtlang lamah khawkheng leh thli thâwt nasat avangin loneituten harsatna nasa tak an tawk bawk. ‘Dust Bowl’ tiin he hun hi an sawi ta hial a ni.
This Land Is Your Land
America ramin khati ang boruak a tawn lai khan radio-ah Irving Berin hla phuah, ‘God Bless America’ tih hla kha a lar hle a. An chhungte leh laina hnaiten an thlang tluk tluk ve nge ni, a hun lai khan a hmingthang ngang mai. Tun lai hun chu ni se, Ṭhazual top 10-ah chuan a lang pha hrim hrim ang. Tin, heti hi a ni a, Woody Guthrie hi a awm a, American folk singer hmingthang a ni. Ram chhungah zinin, a zai ṭhin. Mipui tam tak retheihna hmutu a ni. Ani pawh hi ram ei leh bar leh eizawn harsatna (economic crisis) chu a tuartute zingah a tel ve a, California-ah te pawh eizawnna zawngin a vak kual zak zak ṭhin. He hla ‘God Bless America’ Irving Berlin-a phuah hi kum 1940 vel khan New York-a, a awm laiin radio-ah a ngaithla fuh hlauh pek a. Woody Guthrie-a lung a dum zo ta tlat lo. He hla hian America ram harsatna tawn mek leh a tuartu mipui nawlpuite chu a huap zoin a hre tlat lo. America ram nihna tak tak chu a phuahtu hian a phawk chhuak lo niin a hria. ‘God Bless America’ tih hla a ngaihthlak khan an America chu mi hnuaihnungte ‘America’ a ni pha ve ta tlat lo niin a ngai a ni ber. An ram an chhuan em em, ‘America’ ram chu anni ang mi hnuaihnung – rah behna, rilṭamna, hna thawh tur hmuh zawh lohna leh rorelna dik hmuh zawh ve lohna tuartute tan ‘Ka ram a ni’ tih ve harsa khawpin an ram America chuan a siam mek a ni si a. An chhuan em em, an ram America ram hausakna mi hausa leh thuneituten an siam bik ni awm ang hrima an duh lai lai an sâwk a, an pumbilh thei ang bawk chuan anni ang mi hnuaihnung – rah behna, rilṭamna, hna thawh tur hmuh zawh lohna leh rorelna dik hmuh zawh ve lohna tuartute ta a ni ve tho a, ram hausakna chu an ta tur a ni ve tho tih Woody Guthrie-a khan a hai mawlh lo. Chu vangin, ‘God Bless America’ tih hla Irving Berlin-a phuah hnial let nan ‘This Land is Your Land’ tih hla hi Woody Guthrie khan a phuah chhuak ve ta hial. A tira a hla thupui tak phei chu ‘God Blessed America For Me’ tih a ni nghe nghe.
Woody Guthrie-a’n he hla kaltlanga a thu puan chhuah chu America ram zawng zawng – a mawina te, a ropuina te leh a hausakna te hi mi hausa emaw thuneitute emaw ta chauh a ni bik lo a, mi rethei te leh mi hnuaihnung tu pawh mi hang an ni emaw, pêm lut an ni emaw, hmeichhia an ni emaw, an tana siam vek a ni a. Zalên leh intluktláng taka ram chhunga a thlum a al ei za tur an nihziate a tar lang. Woody Guthrie-a hian America ram mawina chu mawi takin a chawi. Chutih rualin inthlauhna khawtlanga awm te a sawi lang a, ram chu insem tlãn tur a nih laia mimalin a hlawkna tura a lo pumbilh bik thute chenin a ni, a sawi ni. Zalênna leh rorelna dik chu mitin ta tur chanchin ṭha lawmawm em em a ni tur a ni. Chu’ng chu a ni e, he hla ‘This Land Is Your Land’ tiha kan hmuh chu.
He Ram Hi I Ram A Ni
Sialsuk hla phuah thiam Lalṭanpuia khan, “Kan ram hi kan ram a ni” tiin hla a lo phuah a. He kan ram, Zoram hi mitin tana ram a ni chiah em? Hla phuah thiam amah Vankhama’n ‘Rimawi Ram’ a tih ramah hian intluktlânna leh zalênna rimawi a ri chhuak chiah em? Hla kungpui Rokunga’n, “Kan Zo tlang ram nuam hi Chhawrpial rûn i iang e” a tihna ramah bawk hian kan rama rorel turin “Ro min relsak ang che” tiin biak lai chung Pathian a sawm a. Tunah hian tuin nge kan ramah rorel ta? Pathian chu em ni? Nge, mi hausa leh mi challangte? Chhawrpial rûn iang kan Zo tlang ram nuam hi a siamtu ni bik ang hrimin mi hausa leh thuneituten sawkin, an pumbilh ve ta em? Mi rethei leh mi hnuaihnung zawkten an chan tur dik tak an chang em? He rama leilung hi mi ṭhenkhat chuan khawsak tihhmasawn nante an hmang. Tlema awm nawm deuhna turin an hmang bawk. A ṭhen phei chuan an hausakpui. Chutih rualin, ṭhenkhat hian eng vangin nge he rama leilung hi dinchhuahpui chu sawi loh, chan a lawi pawh nei loa an awm theih? “Property is theft” ti-a French philosopher Pierre-Joseph Proudhon-a’n a lo sawi kha hei hi a awmzia chu a ni mai awm mang e. Mi thenkhatin ram emaw, resource lian tham emaw an neih loh laia, lo nei bik an awm hi inruksakna kan ti ngam ang em? A tirin thu a awm, thu chuan mimalin a pumbilh theihna thu a pe si lo. Mahse, kan ram zim tê hi mi hausate ta a nih zawh vek hlauhawm khawpin hâk an zauh duai duai si, vawiin thlengin land ceiling act tih emaw, land policy mumal tak emaw neih chu sawi loh, sawi rik a ni ve chauh!
Political thinker Rousseau khan, mimal thil neih (private property) hi khawtlang inthlauhna (inequality) bulpui ber niin a ngai a, chu chuan khawtlangah class inṭhenna leh dik lohna (injustice) a thlen a ni, a ti. Amah pu Karl Marx-a khan mimal thil neih (private property) a bik takin thil siam chhuahna hmanrua (ownership of the means of production – factory, land, capital) neitu bik nihna chuan mi hausate leh thiltitheiten an hausak reng theih nan leh thuneihna lal puan an sin reng theih nana mi rethei leh hnathawktute (working class) an hman ṭangkai ṭhinna (class exploitation) lungphum phumtu ni-ah a ngai bawk.
Pathian Economic Policy
“Ro min relsak ang che” tih kan sawi a. Tuin nge rorel? Pathian chu a ni ta em? Tihte pawh kan inzawt bawk a nih kha. Pathian rorelna ni ta se, heti hian mi retheite leh mi hnuaihnungte hi bet tlawk tlawkin khuarkhurum aṭangin ni êng an thlir ve hram hram hauh lo ang. Bible-a Zawlneite thu leh Isua thusawi aṭanga kan en chuan Pathian economic policy chu rorelna dik (justice), khawngaihna leh mi retheite vohbiknaah a innghat. Thuthlung Hluiah chuan Pathianin Sabbath leh Jubilee kumte hmangin dan a pe a, leiba ngaihdam te, ram neitu dik hnena pek let emaw ram sem zâite emaw a ni a. Chu dan chu tumah rethei lutuk emaw, hausa lutuk emaw an awm loh nan a ni (Leviticus 25). Zâwlneite chuan mite chu duhâm lo tûr emaw, mi chak lo leh retheite rah behna thlen thei dân dik lo siam lo tûrin an vaukhân a (Amosa 5:11–12, Isaia 10:1–2, Mika 6:8). Isua’n he zirtirna hi chhunzawm zelin, mi retheite vohbikna thu a tlangaupui a (Luka 6:20), an hausakna hmachhuantu mi hausate chu a vaukhân a (Luka 6:24), mite chu an neih angte insem turin a hrilh bawk (Luka 12:15–21, Marka 10:21). Ro hlu tak zawk chu sum ni loin, Pathian leh midangte hmangaihna a ni zawk, a ti a nih kha. (Matthaia 6:19–21). Kohhran hmasate chuan hei hi an nunpui. Engkim an insem. Mamawhtu apiang an tanpui. (Tirh. 2:44–45). Pathian kawng chu hausakna ni loin, dikna, insem tlânna leh vengte hmangaihna a ni zawk a ni tih kan hmu bawk (Matthaia 22:39).
Dinhmun ṭha pawh kan khawtlanga chang ve phak lo te, ‘Hnam dang/ ram dang mi’ ti-a kan enhran kan hna tam tak min thawhsaktu te, hmangaihna awmzia pawh hre phak tawh lo khawpa hmangaihtu buhpawl zinga hriau zawn anga khirh ti tawhtu te, “He lai hi ka ram/ka in leh lo a ni” tih tur nei lo khawpa pachhia leh baihvai te leh kalphung (system)-in a rah beh te tan hian he ram hi an ram a ni ve a, he ram hi an ram a nih chuan he ramah hian chan an nei ve tur a ni. An chan-ai laksaktu pakhat chu eng dang a ni lo, kalphung (system) hi a ni. Mi hausaten an kutzungchala an kawh apiang an neih rikngawt theihna kalphung (system) hi a ni kan ṭhiah ngai chu ni. Heng mite hnenah hian ‘He ram hi i ram a ni ve asin’ ti-a kan hrilh a, tlangaupui ngam tura kan ṭanrual hunah danglamna a thleng ang, an ram a nih ve theihna daltu zawng zawng siam ṭhatna kûtpui chu kan ûr thei tawh ngei ang.
“There was a big high wall there that tried to stop me
Sign was painted, said, “Private Property”
But on the back side, it didn’t say nothing
This land was made for you and me.”
“This land is your land, this land is my land”.
-Woody Guthrie


