Duhthlanna kan neih hmain ngaih dan awm sa te, thawnthu te, thu ziak dan kal hmang te barh kan ni nghal a, engnge dik a, engnge dik lo? “Hei chu heti ang tur hi a ni” tihte barh kan ni nghal. Heng hmanlai kan ti dawn nge, heng thawnthu, ngaih dan (idea) leh thil chin ṭhan tawh (tradition) te hian kan ngaihtuahna leh khawvel kan hmuh dan a siam a ni. Kan mi huai kal hmasate khan thu ngaihnawm leh ṭha tak tak an ziak a, an sulhnu pawh ropuiin a zâm vel. An subject chai duh zawng te, an thu ziah dan leh an ngaih dante (ideas) hi vawiin thlengin kan thu leh hla mual kiltu an ni. Ṭhangtharte pawhin kan ngaisang, ngaihsanawm tak pawh an ni. Mahse, vawiin thlenga an subject chai duh zawng chai ve zel te, an thu ziah dan anga ziah tum ve zel te leh an ngaih dan (idea) ṭawmpui tum ve zelna erawh kan paih a, narrative thar piantir hi kan mamawh a ni.
Hranghluite’n Min Hran Khum
Pu Karl Marx-a khabe liam, “The tradition of all dead generations weighs like a nightmare on the brains of the living,” tih hi kan mamawh tak niin ka hria. (Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte, 1852) A awmzia chu hun kal tawha ngaihtuahna, ngaih dan, chin dan, rinna leh thurin te chu vawiina mite ngaihtuahna a la thunun reng a. Heng thil lo chin ṭhan tawh (tradition) te hi hun hmasaa mite leh dinhmun hrana lo khawsa tawhte’n an siam a ni. Mahse, hun lo danglam tawh mah se mite’n chu ngaihtuahna hlui chu an la zawm reng. Chuvangin, mite’n zalen takin vawiin khawvel an thlirin, an ngaihtuah thei lo. Hranghlui ngaih dan (idea) te, an thawnthu leh an thil lo chin ṭhan tawhte chuan min la hran khum reng a ni. Vawiin khawvela mite chuan duhthlanna thar an siam niin an inngai ṭhin. Mahse, a takah chuan kawng hlui bawk kal dan dangin an zawh mai chauh a, thupui ngai tho kha sawi dan dangin an sawi chhuak a ni lek fang. Chuvangin, Pu Marx-a khan ngaih dan awm sa leh thil kan lo chin ṭhan (tradition) te chu eng vang nge, tia kan zawh a, kan pawngsa sahuai thing vawn ngut chuan hranghluite’n kan ngaihtuahna a thunun reng ang a, inthlak danglamna leh siam ṭhatna tak tak lo thleng tur chu titawpa a awm tur thute chu a ni sawi a tum chu. Pu Marx-a khan history chu hnawl tur a tihna a ni lo a, hun kal tawha thil an lo tih ṭhin dan chu theihnghilh turin min fuih hek lo. Siam ṭhatna lo thleng tura min daltu leh ngaihtuahna leh thlir dan thar nei tura min khunbeh theihzia a sawina a ni.
Hranghluite thu leh hla tualzawlah kan châm rei ta e
Kan hnam literachar kalcharah hian kan hranghlui ziakmite kha an pawimawh hle a, vawiin literachar hi mawi takin a tuam. Nimahsela, zêp nâk emaw, a ṭhen chu ngaihhlutawm, vawiin thlenga sawi nawn tlak a awm laiin a ṭhen erawh thlauhthlak ṭul tawh a awm. An hun lai ngaihtuahin an thupui (subject) chai duh zawng te, an thu ziah dan leh an ngaih dante (ideas) kha an hun laia mite mamawh tak pawh an pe a ni mai thei e. Mahse, vawiin kan khawtlangah hian heng an thupui (subject) chai duh zawng chai ve zel te, an thu ziah dan anga ziah ve zel te leh an ngaih dan chhawm nun ve zel te hi kan mamawh ber a ni em, kan hmaa mi huai kalte din nghehna hmuna din ngheh tum hi kan mamawh a ni em, thawnthu hlui min hrilh nawn hi kan mamawh leh kher em, tih hi hawh u, i ngaihtuah tlâng teh ang u.
Kan thu leh hla tualzawlah hian mimal natna (personal pain), hmangaihna lam (romantic feelings), lunglenna lam leh mimal nun bik nungchang veina lam hawi hi hmuh tur a awm lé lu a. Ni e, heng hi kan mamawh tho a ni, kan ziak zel ang, chutia duh duha lo inkhap ngawt theih a ni lo. Mahse, heng hi thawnthu hluia kan lo hmuh tam tawh a ni a, kan hlaahte kan hmuh tam a ni. Vawiin chhuante hian hla kan phuah chuan heti ang thupui (subject) chauh tur emaw hi kan ti nge, kan tih chu ka ring bik lo nachungin kan sa seh duh zawng a la ni fo mai. Heng thupui (subject) te hi a tha lo a ni lo, mahse lengi leh val rualte lung hnemtu a ni rei mah mah tawh em aw, kan han ti deuh a ni. Hei vang hian khawtlanga thil lian tham zawk (social issues) te chu ngaihthahin an awm ni te pawhin a lang.
Chutih rual erawh chuan T.S. Eliot-a thukhawchang hi kan theihnghilh thiang lo ang: ziakmi chu history a kalsan ngawt thei lo a, ziakmi chuan hun kal tawha literachar a hriat a ngai, a inzawm tlat a ni tih inhriat a ngai. He inzawmna hi ‘traditon’, a tih chu a ni. Tun hun nena inzawmna hi ‘tradition’ a nih chuan, ‘tradition’ kan tih hi a che ve reng dawn tihna a ni a, vawiin chhuante pawhin nakin zel atan ‘tradition’ chu kan siam zel tihna a ni bawk ang. Tin, ‘tradition’ han tih hian hranghluite ‘copy’ a ni lo tih kan hmu fiah theiin a rinawm. Hmanlaia thuziakte kha tunlai huna kan nun dan hriat thiamna a kawk a. Hla phuahtuin thil thar a ziah hian hranghluite kut chhuak kan hmuh dan pawh a tidanglam ṭhin, tiin ‘Tradition and the Individual Talent’ tihah khan a ziak a ni.
Tun hma leh tuna politik inlumlet hian engti ang fa koin nge min nghawng, kan khawtlang hian engti zawng takin nge rorelna dik (justice) a mamawh, kan ekawnawmik kalphung hian rethei engzah nge a hrin chhuah tawh, tih ang zawnga vawiin kan khawvel chanchin ziak a, ngaihtuahna thar nena ziaktu hi hman atanga vawiin thlengin an tam lo hle – zaleng hei zawng zinga min hnem thiam an vâng ang chiah hi a niin ka hria. Narrative thara khawtlang nun zir chianna (social criticism) lam te, awp behna ata chhuahna lam thu (post colonialism/ decolonialism) te ziak ṭhin te, mipa dah chungnunna khawtlang atanga hmeichhiate fa hring tam tura nawr chiam leh an dikna chanvo ziak ṭhin te leh kohhran meuh pawh zuah lo a si ngam ziakmi hi kan mamawh.
Vawiina kan hmangaihna thawnthute hi chu a nuam sain, tuk loh ram lentu min fanpui a, chhum zing vai kian a ni a, ral muanna ramah duhthusamin nun khua an chen tih hriat tak a ni. Philosopher ropui Albert Camus-a’n Indopui II-na hun laia fascism leh rorelna dik lo (injustice) te suala a beih kara a love letter ziah thlum tak takte kha a ngaihnawm riau asin. Keini chuan nuam sa deuhin inhmangaihna thawnthu ziah kan tum a, buaipui tham khawpin dik lohna (injustice) a awm reng tho si a, kan mit kan chhinsan lui tihna a ni mai awm asin.
Hranghluite Narrative-ah kan Ṭam chhawl: Zo fate Insuih khawm lehna Kawngah
Ngaih dan thar leh narrative thar kan mamawhzia sawi fiah nan Zo fate insuih khawmna chungchang han sawi kai lawk ila. Zo fate insuih khawm lehna chungchangah hian narrative awm tawhte huam chin a tar lang chiang khawp mai. Zo Hnahthlakte huap hnam hmingah (nomenclature) a dik zawk inchuhna a tam a. Tlawmngai pawl lahin, ‘Mizo’ nihtir phet an tum a. Hman atangin hnam hming (nomenclature)-ah hian kan buai a, kan insuih khawmna daltu a ni fo. Thenkhat chu ‘Mizo’ tihin a hnawt ṭiau a, thenkhat, ‘Zomi’ emaw ‘Kuki’ tih emawin a hnawt ṭiau. Ṭhenkhatin, Duhlian ṭawng (Lusei tawng) hi kan inpum khatna turin kan hman vek a ngai, tiin kan inbarh lui thul. Mizoram, Zo fate’n neitu nihna (majority) chan kan channa hmun aṭangin ram dang sawrkar hnuaia kan ram a awm rihna hmuna kan unaute chu hnam tê zawk (minority) chan chang an nihna theihnghilhin an hnam kalchar leh an ṭawng khengbet a, Mizorama Zo fate nun dan leh ṭawng hman ang hmantir an tum bawk. Kan history lahte chu Lusei leh Mizoram dah chungnunnain lal lai par tlanin, Lusei centric leh Aizawl rilru chauhin hnam inpum khatna kan insawi thiam siak ta nge ni, ka hre lo. Chutih rual erawh chuan hranghlui ngaih dan zawng zawng erawh kan hnawl vek lo a, ngaih dan ṭha leh narrative ṭha tak vawiin thlenga la sawi zui tlak pawh a inphum tho tih erawh kan hmuh hmaih tihna a ni lo e.
Amaherawhchu, hranghluite’n min la hran khumna erawh a lang chiang. Capt. L.Z. Sailo-in, ‘Insuih khawm leh zai i rel ang u,’ tih hla a phuah aṭanga kum tam a vei hnuah pawh tun hnaia seminar leh lehkhabuah te Zo fate inpum khatna chungchang thuziak han chhiar ila, tuna kan sawi bawk khi ziakmi tam zawkte chawhmeh duh ber a la ni fan. A chunga kan tar lan tak ngaih dan leh narrative te hian Zo fate insuih khawmna aiin ṭhen darhna min thlen zawk a ni tih a chian tawh teh lul nen, cháng dang kân kan harsat tlat zawng a nih hi maw! Hranghluite’n history ṭangkai tak tak min hlui rualin insuih khawmna turin kan mamawh min pe zo lo a, kan ṭamchhawl a ni.
Dr. CVL Malsawmi chuan Zawlbuk, kum 2024 Zofest Souvenir-a a thuziakah chuan, chi bil inlak hranna chawi lartu leh a hlawkna teltu te chu Zo fa hnam tin zinga khawtlang mita challang leh thiltitheite (elite) hi an nih thu a rawn ziak a, mi neinung, thiltithei leh politik ang zawnga chhawrbawk theitu te hian Zo fate insuih khawm aiin chibil khat chhunga thuneihna chang a, inchhek arbawm a, hma lam hun thui tak aia tun hun thlir pawisa lo fo an awm thu a tar lang. Heti anga tlang taka elite-te beihna hi Zo fate insuih khawmna thuziakah hmuh tur a tam lem lo. Kan inpum khat theih loh chhan hi hnam hming (nomenclature) aia thûk leh ril a ni ang tih ngaihtuahna thar min pe theiin a rinawm.
Kum 2025, Ramtuk Thla khan Mizoram University leh Pachhunga University College chuan Greater Mizoram chungchang sawihona an buatsaih a. Zo hnahthlak hnam hrang hrang aiawhte an tel hlawm. Chung Zo hnahthlak hnam hrang hrangte chuan Zo fate inpum khatna chu an duh vek a. Chutih rualin, anmahni hnam bil chin dan (tradition & custom) te, an art te leh an tawng te an neih hran ve deuh te chu vawn him an duh. ZORO pawh heti lam hawi hian thu an sawi bawk. An danglam hretna vawng him chunga inpumkhatna an rawn tlangaupui fur a nih ber chu. Ni e, tu hnam bil mah hian kan ṭawng leh chin dan (tradition & custom) chu a ral mai kan phal bik lo ang. ‘Mizo nihna’ inti neitu em em Duhlian (Lusei ṭawng) hmang Mizorama chengte pawh hian kan duh lo ang, chuti ang chu. Tin, Zo Hnahthlak ṭhenkhat hi chu an awmna ramah chan chhe zawk (minority) dinhmuna an din avangin an chhehvela hnam lian pui pui kara an hnam bil ṭawng leh chin dan (tradition & custom) hi an vawn nun reng a ṭul ang. Chuti ang chu kan dinhmun a ni a, kan danglam hretna inpawm thiamsakna hi kan insuih khawm lehna tura thil ṭul niin a lang ta reng bawk a ni.
Mahse, kha seminar-ah khan CYMA berin Zo fate inpumkhatna kan duh e, ti chungin kan unaute duh dan kalh vekin narrative ngai bawkah an rawn buai leh a nih kha. Hmana Zo fate insuih khawmna thlentir thei lotu bawk kha rawn sawi lehin, tawng khat (Lingua franca) kan hman a ngai e, tiin thu an rawn keuh thlu ta daih! Eng tawng ber hi nge kan hman ngai an tih chu sawi dawt lo mah se, an narrative atang chuan Mizorama tawng hman tam ber Duhlian tawng (Lusei tawng) hi niin a lang. Mizoram leilung fate’n dikna chanvo leh thuneihna an neih ang kan unaute’n an neih ve an rem ti lo bawk. Resource stress chungchangah an buai. Ni e, Mizoram State, India sawrkar hnuaia awm chhunga kan politik inlumlet dan leh eng vanga ram hrang hranga kan Zo fate chenna hi then darha awm ta nge a nih tihte ngaihtuah ngai lo a, khawvel politik inlumlet leh awp behna avanga ram hrang anga awm mai kan ni tih pawm thiam lo tan chuan an ngaih dan hi dik awm ang tak chu a ni mai thei. Mahse, heti ang Greater Mizoram sawi rikna hmun leh Zo fate insuih khawm lehna ngaihtuah hona – Zo Hnahthlak aiawh hrang hrangte kal khawmnaah chuan an ngaih dan leh narrative an rawn au chhuahpui hian insuih khawmna chu a hlat hle a, Mizoram leh Lusei centric taka ngaih dan an neih hi an paih lo a nih chuan heti ang narrative hi Zo fate insuih khawmna atana hnawksak mai a ni ang.
Eng pawh ni se, kan sawi tum ber chu Zo fate insuih khawmna kawnga thu leh hla kan vai vir dan, kan narrative hi thlak a ngai. Kan hnam hming (nomenclature) duh heng ‘Mizo’ tih emaw, ‘Zomi’ emaw, ‘Kuki’ emaw ‘Chin’ tih emaw hi mawiin tha ti viau mah ila a tam zawk min hnawt darhtu a nih ai chuan khenbeh ngamna rilru kan put a ngai ang. Hnam hming thar a lo pian hunte pawh hnam dang ang thoin kan nghah ve phawtte pawh a ngai a ni mai thei. Chutin, ṭawng chungchangah pawh. Insuih khawmna hi thil pawimawh ber a ni a, mahni hnam bil chawi san duhna paihin, min daltu chu eng pawh ni se dah sawn ngamna rilru kan neih a, engtia hma lak nge fuh ang tihte a thara ngaihtuah a ngai. Narrative thar leh hnam history huap zau zawkte kan piantir a ngai. Narrative reng reng hi vawt si lo lum si loin a awm thei tak tak lo. A vawh emaw a lum emaw a ziaktuin a duh fo ang. Chuvangin, chan ṭha zawk changtute’n an chan ṭhatna ven him nana an hman hi kan hlau hle tur a ni.
Tlipna: Fir, Fim leh Firfiak (Radical)
Vawiin kan khawtlang hian fir, fim leh firfiak (radical) taka kan ram, kan khawtlang leh kan khawvel nunphung zir chianga ziaktu a mamawh a, insiam ṭhatna tak tak thlen a, rorelna dik (justice) thlentirtu ngaih dan thar leh narrative thar a mamawh. Heti ang thawnthu hi kan khawtlang hian a mamawh a, heti ang hla hi a mamawh. Thawnthu hlui chu min hrilh tawh suh, min la hrilh duh hram a nih pawhin sawi dan tharin sawi ang che.
