By using this site, you agree to the Privacy Policy and Terms of Use.
Accept
Sign In
KhawnvarKhawnvarKhawnvar
Notification
Font ResizerAa
  • Home
  • News & Analysis
  • Politics
  • Economy
  • Law
  • Science & Tech
    • Environment
  • Society & Culture
    • Philosophy
    • Theology
    • Rights
    • Books
    • Literature
  • Podcast
  • English
Font ResizerAa
KhawnvarKhawnvar
  • News & Analysis
  • Politics
  • Economy
  • Law
  • Science & Tech
  • Society & Culture
  • Podcast
  • English
Search
  • Categories
    • News & Analysis
    • Politics
    • Economy
    • Law
    • Science & Tech
    • Society & Culture
    • Podcast
    • English
  • Pages
    • Contact Us
    • About us
Have an existing account? Sign In
Follow US
Philosophy

Enge Enna Varpawhna? Tih Zawhna Chhanna (Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?) – Immanuel Kant

Brendon Lalramnghaka Khiangte
21/02/2026
Share
9 Min Read
"ctrl+c ctrl+shift ctrl+del" - Painting by Isaac Malsawmtluanga
SHARE

Enna varpawhna chu mihringin naupanchhiatna[1] a insiamchawp aṭanga a tâlchhuahna hi a ni a. Naupanchhiatna chu midang ṭanpuina tel miah lova mahni hriatna thiang hman theih lohna hi a ni. He naupanchhiatna hi hriatna thiang neih loh avang ni lovin; mahnia hriatthiamna nei tura chinfel tumna leh huaisenna neih loh vang a nih chuan, chu chu mahnia insiamchawp a ni. Chuvangin, Enna varpawhnathuvawn pawh: Sapere aude! (Fing ngam rawh) Mahnia hre ngam tura huaisenna nei rawh, tih a ni.[2]

Thatchhiatna leh dawihzepnate hi puitlinna tiṭhuanawptu, midangte puihna mamawh lova (naturaliter maiorennes)[3] hmân ata tawh khuarelin min duan tawh hnu pawha, mihring tam takte chuan naupanchhiat nuam an la tih tlatna chhan an ni a. Hemi avang hian mi ṭhenkhat tan chuan anmahni kaihruaitu nihna lo inruatchawp hi a sam em em ṭhin. Naupanchhiat hi a va han awlai tak em! Ka hriathiamna aia min hriatthiam sak turin lehkhabu han nei ta ila, ka thlarau kawng min kawhhmuhtu pastor nei bawk ila; chhia leh ṭha thliarhrang tura min kaihruaitu han awm ta bawk se la, chuti ang zelin, ei leh in lamah pawh chaw hrisel leh ṭha min hrilhhretu tur daktawr han nei leh zel bawk ila, tha leh zung reng reng ka sên a ngai lovang. Ka ngaihtuah buai ngai miah lovin, thawh hah ngai bawk si lovin, pawisa hlawha midang rawih tur ka hriat chhung chuan hna harsa zawng zawng min thawhsak dawn si a. Tlawmngaia mi nâwlpui rilru sûkthlêk kaihhruaitute[4] chuan, mipui mimir hian (hmeichhiate pawh tiamin) puitlinna lam pana ke pên an harsat tur zia chang nilovin, thil hlauhawm ang hiala an ngaih tur zia chu an hrechiang hle. Chung mite (kaihruaitute) chuan an ran vulhte (mipui mimir) chu an thluak an sûk sak tè te phawt hnuah, heng ran vulh thlemsam leh thunun awl tak takte hi an thlunna khaidiât aṭanga tâlpît eih pawh an tum lohna’n an khuahkhirh tlat ṭhin a; tin, an khalh ruala kal lova anmahnia kalhran an tum lohna atan mahnia tlathran ṭihbaiawm zia hlir an hrilh zui bawk ṭhin. Mahnia tlathran hi thil ṭihbaiawm tak anga a hming chauha lang; an tihṭhaih ang tehuala hlauhawm chuang silo a ni a. A chhan chu ran vulhte hian anmahnia an tlathran phawt chuan vawi duai lo an bova, an tluksual a ṭul kher loh avang a ni, vawi hnih-khat an tlûk a, an tihsual hnuah anmahni ke ngei ringa kal an thiam zung zung dawn si a. Nimahsela, an tihṭhaih tawhna chuan khalhkalte (mipui mimir) rilruah hlauhna nasa tak a tuh tawh avangin, an ṭih tlat a, mahni ke chheh ngei ringa hmasawnna lam kawng zawha inhaikuak tum tur pawhin huaisenna an neih loh phah a, rûmṭhaihin an awm tlat ṭhin a ni.

Chuvangin, mimal tinte tân chuan mahni ṭheuha naupanchhiatna aṭanga tâlchhuah chu thil harsa tak a ni a, a harsat em avang hian an nihna pêng pakhat ang maiin anmahniah a bet nghet tawh a ni. An ṭhanhnan tlat tawh a, hun eng emaw chen chhung chu an hriatna thiang (reason)[5] pawh an hmang hlei thei tawh lova, a chhan chu mahni hriatna thiang pawh hmang chhin eih thei lo tura khuahkhirh tlat an nih ṭhin avang a ni. Kan thurin nghet sa tlur leh danhmang chheh fel sa diamte hi khawl ang maia hriatna thiang min hmantirtu hmanrua emaw, a dik lova min hmantirtu an ni hial zawk ang chu; chatuana naupangchhia ni tura nghet taka min thlungbettute an ni. Tin, mi tu pawhin thlunna khaidiat chu paihbo daih ta pawh ni sela, ruam zîm leh tê ber zuang kai tur pawhin chian loh rum rumna nen, mahni inrintawkna pawh nei zo lovin a zuang ve thawr ngei ang. Chuti anga zalen taka han chet vel chu a tân thil thar, ngaia a la neih ngai loh a nih tlat avangin. Chuvangin, naupanchhiatna aṭanga tâlchhuak theite chu mi tlemte an ni a, chung mite chuan an hriatnate tâthriamin, puitlinna lak ata thlungbet tlattu kawlte chu an finna tahhriam hmang chuan huaisen taka tawn chhiain, inringtawk takin an nung ta ṭhin a ni.

A mipui mimir ang zàwng, a huho (public)-a enna varpawhna kawng hi a êng mah zawk a tih theih. Zalenna a awm phawt chuan chu thil chu loh theih loh, dan theih rual loh a nihna a lian hle a ni. A chhan chu midanga innghat lova, mahni hriatna thiang ngei hmang ngam mite an awm ngei ngei dawn a, chûng ang mite chu mipui mimir khalhkala, kaihruaitute zingah ngei ngei pawh an awm ang. Chung mite chuan naupanchhiatna kawl ata anmahni ngeia an tâlchhuah tawh hnuah, mahni hlutna râu tharchhuak tura mahni hriatna thiang taka innghah ṭul ziate an tlangâupui ang a, mipuite hnenah nun kawng daidar tura siam an nihna, an ngaihtuah theihna ṭheuh hmang ngam tur an nihzia thute an hrilh pung dawn a ni. Amaherawhchu, helaiah hian fimkhur ngai tak thil a awm. Kaihruaitu zinga tute emaw, enna var pawh pawh lem hleiloten mipui nghawngkawl bât lai mekte chu an fuihpawrh a, an thuhnuaia an dah tlat chuan chung mipuite chuan an enna vawrpawhna kawng kawhhmuha, kaihruaitu tur dik tak zawkte chu an nghawngkawl hlip lo turin an fuihpawrh let ve leh hlauh thei a ni. Pawngpaw sahuai thingvawn emaw, finfiah hmaa ngaihdan nghet sa put, prejudices kan tih hi thil hlauhawm tak a ni. A chhan chu chuti ang ngaihdan changchawitute vek chuan (emaw an thlahtu ve leh chhawngte) a sawhkhawk an tuar ngei ngei ṭhin si a. Chuvangin, mipuite chuan zawi muang tak chauhin enna var an pawh thei ang. Tharum nena sawrkar paihthlakna (revolution)chuan lalna kha takte leh thuneihnaa tuihal tawp thei lo inrahbehnate chu a titawp thei a ni maithei; nimahsela, hriatna thiang hmanna thuhlaah chuan insiamṭhatna rah tha a chhuah ngai dawn lo a ni. Pawngpaw sahuai thingvawn tur thar, prejudices tharin mipui ngaihtuahna hmang ngai lote chu talhfiak ang maiin a kaihruai hlauh thung zawk ang.

Hetiang enna var pawhna changa, nei thei tur hian zalenna chauh lo chu mamawh a ni lo. Zalenna azawnga zalenna huatthlala awm lo ber, mipuiten kawng engkima an hriatna thiang an hman theihna tura zalenna pawisawi lo chu. Nimahsela, kil tin aṭangin âuhla ka hria a: Hnial kalh suh! Sipaiza hotu chuan: Hnial kalh suh, parêt mai mai rawh! Chhiahkhawntu in: Hnial kalh suh, pe mai mai rawh! Tin, Kohhran rawngbawltu pawhin: Hnial kalh suh, ring tawp mai rawh! (He khawvel ram zau taka hruaitu zingah hian hruaitu pakhat chiah heti anga sawi hi a awm: I duh ang tâwkin i duh dan danin hnial kalh la, sawisel rawh, nimahsela, zawm rawh!) Heng zawng zawngin a lantir chu khawi hmunah pawh zalenna hi khuahkhirh leh rahbehin a awm tih hi a ni. Nimahsela, eng khuahkhirhna ber chuanin nge enna varpawhnachu dangchat ta le? Tin, a enga ber hian nge tihnufûm a, engin nge tichangtlung le? Ka chhanna chu: Vântlângin hriatna thiang (public use of reason)an hman theihna turin eng tik lai pawhin zalenna a awm tur a ni a. Chumi tè chauh chu mipui zinga enna varpawhna thlen turin a tawk. Mimala hriatna thiang hman dan (private use of reason) erawh enna varpawhna kawng tiṭhuanawptu ni si lovin, dul taka khap a ni ang. Vântlang hriatna thiang hman dan (public reasoning), a huhoa vântlangin a ṭhat tlânpuina tura mahni ngaihtuahna hmanna tiha ka sawi tum chu mi tupawhin, mi inzirmi (mithiam/mifing) te anga; a ngaihna hre chinte (mipui ziak leh chhiar thiam)  tana hriatna thiang tak an hman hi a ni a. Mimala hriatna thiang hman dan (private use of reason) ka tih ve thung erawh chu mi tupawhin sawrkar pisa hnuaia tuk leh ruat a nihna hmun, a hnathawhnaa mahni ngaihdan/ngaihtuahnaa sên hi a ni.

Kan ngaihtuah ṭûl ta chu, ram leh hnam (khawtlâng) hamṭhatna lam kaihhnawih thei thil tihna ṭhenkhat angah te hian, kalphung/tihdanphung; khua leh tuite’n/khawtlâng mite’n hnialbuai lova an zawm ngei ngei tur a awm a, chu thil chu mipuite suarkhata an tlak zà hnua an inremna a ni a, vântlang hamṭhatna tura Sawrkarin a chhawr (emaw a tiṭhuanawptu tal nih loh) theihna chhan a ni. A ni reng lah tak a, chuti ang hmunah chuan sawisel emaw, hnial kalh emaw, inhnialna chawkchhuak zawnga khawsak a rem lo, thuawih chu tihmâkmawh a ni. Nimahsela, ram leh hnam kalphung hnuaia mi tupawhin, khua leh tui mi leh sa emaw, ram leilung luahlumtu ang emaw, lei rohchan (khawvel pum) luahtu leh khawvel mi leh sa anga inngaia; tin, mi inzirmi leh mi thiam (scholar), amah aṭanga thu chhuakte pawh a bo a bâng awm lova auchhuahpuia, fîr taka mipuite pawh thudik chiah fah tlat ṭhin mi a awm chuan, chû mi chuan chhawr a nihna anga zawm ngei tur thil (a hnathawhna) chu tibawrhbâng chuang hauh si lovin, a hnial kalh thei ang. Chuvangin, officer in a pû hnen aṭanga a thupêk dawn chu hnial tlat ta se la; thupêk chu zawm turin a ṭangkaiin a ṭha tawk em tih zawtfiah tlat ta se la, chu chu a pawithui thei khawp ang. Thupêk chu a zawm tawp mai a ngai a ni. Nimahsela, mi inzirmi leh mithiam (scholar) a nihna zawnah ve thung erawh chuan, sipaiho inrêlbâwlna chungchanga dikhlel leh ṭha lo awm theite pawh en thlithlai thei lova siam theih a ni bik lo; tin, a en thlithlai aṭanga a thusawi duhte chu vântlangin ngaihdân an siam ve theih nana a sawichhuah pawh phalsak a nih a ṭul, chung thilte chu ti lo tura khuahkhirh theih ngawt a ni bik lo a ni. Chhiah pe tura tih a nih chuan khua leh tui mi chuan a pe duh lo ngawt thei lo; hotu lûte thupêk namnûla chhiah khawn a dodal chuan buaina a tipunlun thei a, midangte rilruah nghawng ṭha lo a neih theih avangin hrem pawh a tâwk mah na. Amaherawhchu, mi inzirmi leh mithiam (scholar)a nihna zawnah chuan, chhiah khawn chungchanga dikhlel leh ṭha lo a tihte chu a sawisel thiang a, chùng thilte chu a auchhuahpui a nih pawhin chu chuan khua leh tui a nihna anga a hna a hlen loh tir phah lo a ni. Chuti ang zelin, Kohhran rawngbawltu pawhin kohhran mi leh sate chu Pathian biakna hmunah leh inkhawmpui eng iloah te pawh a kohhran zirtirna zûlzuiin zirtirna a pe thei ang. Chu chu a hna, kohhranin ti tura a ruat anga a rawngbawlna a hlenna a ni si a. Nimahsela, mi inzirmi leh mithiam (scholar)a nihna zawnah ve thung erawh chuan kohhran inzirtirna chungchanga dik lo leh ṭha lo a hmuhte chu sawisel turin a zalen a, a tihmakmawh a ni bawk; tin, beng sik meuha ngunthlûk taka a ngaihtuah hnua a ngaihdân thar neihte chu mipuite a hrilhhriain, a aia kohhran inrelbawlna ṭha zawk tura a rinte chu a sawi a thiang a ni. Hemi thuhlaah hi chuan a chhia leh ṭha hriatna a rinhlelh pawh a ṭûl tam pui lo ang. A duhdan ang diak diak ni lovin, kohhran rawngbawltu a nihna anga a rawngbawlsak, kohhran duhdan leh a chawimawia thû ang zawka zirtirna kalpui chu rawngbawl tura ruat a nihna anga a rawngbawlna a ni si a. Heti anga sawiin: Kan kohhran chuan heti hian min zirtir a, hengte hi a zirtirna ṭanchhante chu an ni. Kohhran inzirtirna leh thurinte chu a zawng zawnga a thlawp lo a nih pawhin, kohhran mite thlarau nun chawma, nun dan kawng dik zawh turin thuhril hna a chhunzawm reng thei ang. Chuti ang inzirtirna phênah chuan thudik a awm loh theih loh ve miau avangin a rawngbawlna chu a chhunzawm a rem a ni. A engti kawng zawng pawhin kohhran thurinah chuan sakhaw nihna kalh tlat thei khawpa dik lo a awm lo a ni. Chuti ang sakhaw hmel tibawrhbang thei thil chu rawngbawltu chuan hmuin, hre ngat se la zawng, rawngbawl tura ruat a nihna chu ama nihna inphat bak lo chuan a hlen thei dawn si lova, a rawngbawlna a kalsan a ṭûl ngei ang. Chuvangin, rawngbawltu chuan a rawngbâwlnaah mimala hriatna thiang (private use of reason) chauh a hmang thei; eng anga rawngbâwlna pui tham pawh ni se, rawngbâwlna chu inchhungkhur anga huang hrang, a dân leh dûn bil nei a ni si a. He thlirna zawn aṭang hi chuan rawngbawltu chu a zalen lova, a zalên thei ngai bawk hek lovang; a rawngbawl sak ten an ruat ang chin chauh zawma, mi rawngbawltu mai a ni si a. Chuti ang ni lova, a thuziakte hmang emawa mi inzirmi leh mithiam (scholar)a nihna anga a thil thlirdante midang (mipui) a hrilh hria a nih ve thung erawh chuan rawngbawltu chuan vântlang hriatna thiang (public reasoning) leh ama ngaihdan a hman a thiang a, a zalên bawk, he zalenna hian tawpin tái a nei lo a ni. Chuvangin, Pathian thu lam thila kaihruaitute chu mi naupangchhia(immature), mahni hriatna thiang a nih tur anga hmang thei lo mi an ni tur a ni tih ngaihdan hi ngaihdan inkawkalh, chatuana awmze nei ngai lo tur a ni.

Nimahsela, kohhrana rawngbawltu intelkhawmte; entirnan, Synod Inkhawmpui emaw rawngbawlna inkhawmpui Presbytery tih angrengte hian, Pathian hnena rinawmna thutiam laa, thurin tihdanglam theih tawh ngai loh turte intukchawpa rorelin, kohhran membarte emaw chu mite kaltlangin mipui zawng zawngte chatuana kaihruaitu nihna an inpe thei em? Kumkhua atana anmahni kaihruaitu ni turin thuneihna an nei em? Kei chuan hei hi thil theih loh hulhualah ka ngai. Heti anga  nakin zela mihring enna varpawhnatur tihnufûm theia thu thlun hi thuneitu lû ber a ni emaw, roreltu khâwlin a ni emaw, inremna thuthlung urhsûn leh thianghlim ber pawhin nemnghet mah sela, thu fûn lo leh engmah lo mai a ni. Nakin hma lam huna lo awm turte hriatna leh finna dangchat thei tur, thil dik lo pawh siamṭha thei lo khawp dinhmuna dintir a; tin, enna varpawhna hialpawh tiṭhuanawp theitu thuthlung chu tûn a mite hian an zam ngawt thei lovang. Chuti ang thuthlung chu mihring nihna dik tak laka pawikhawihna (crime) a tling ngei ang, mihring chu enna varpawh tura duan a ni si a. Chuvangin, chhuan lo la awm leh turte chuan chhuan hmasate’n thuthlung an zam leh dân leh dûn an duante chu an palzamin, dân lo anga zam ang leh rorelna dik lo ang hial pawhin an ngai thei ang, chuti ang ti tur chuan zalenna pumhlum an nei a ni. Mipuiin an zawm tûr dân leh dûn chu a tehfung a dik chiah em tih hre tur chuan mipuite chuan chuti ang dân chu anmahni vekin an zawm hreh ang em tih inzawh hi a tawk a ni. Chuti ang zulzui chuan hun rei lote chhung atana zawm tur dân thupêk chu a aia ṭha ziktluak zawk ngaihven pah zel chungin a duan theih ngei ang. Nimahsela, chuti ang dân thupêk chu lekkawh a nih chuanin, mipuite (a bikin rawngbawltu-mithiam leh inzirmi tak) chuan dân hman lai leh kalpui mekte a dikhlelhna auchhuahpuia; tin, ziakin emaw kâ emawa sawisel tura zalenna an nei tur a ni. Chutih laiin, dân thupêk thar chu kenkawh chhunzawm a ni reng anga, thu khel lai mek chungchangah vântlângin chîk taka an enfiah zet hnuah, mipui mimir pawmnain (a tam zawk an nih theih loh chuan), Lal hnenah rawtna thar an thlen thei ang. Lal chuan pâwl pakhat, chîk taka bengsik meuha an ngaihtuah hnua kohhran inrelbawl dân chungchanga siamṭhat/thlakthleng duh lai neite chu vênhimna a pe tur a ni, nimahsela, chûng mite chuan kalphung pangaia la kal duhte kawng chu an dâlin, zarbuai an tum tur a ni lo. Englekhawle, kohhran inkaihhruaina dan zam—engtik khawtik maha danglam ngai lo tur, dam chhung hun táwitea vawikhat tê lek pawh tû tân maha sawisel leh rinhlelh thiang lo chu a pawmnahawm lova, zawm a thiang lo bur a ni. Chu chuan mihringin hma lam pana a hmasawnna tur a tiṭhuanawp a, chhuan lo la awm leh zêl turte tân rah ṭha a chhuah theih loh bakah a chhenfakawm loh a ni.

Mi chuan hun rei lote chhung chu a naupanchhiatna ata a enna varpawhnatur kawng chu a tikhawtlai thei e. Nimahsela, amâ tan a ni emaw, a thlahte tan a ni emaw, enna varpawhnachu chatuana a hlamchhiah a nih chuan, chu chu mihring dikna chanvo azawnga thianghlim ber hnuaichhiahna tluk a ni ang. Nimahsela, mipuiten anmahni chungthu ngei pawha dan an inpek theih loh chu Lal tan hlei hlei chuan thupek a har a ni; Lal thuneihna chu mipuite duh dan a fuankhawm theih avang chauha awm a ni si a. Hmasawnna chhenfakawm tak takte chu dân leh dûn zulzuia kalpui a nih chhung chuan, a khua leh tuite chu an thlarau chhandam a nih theih nana ṭûl an tih ang ang bawhzui turin a thlah zalen thei e. Chhandamna chu a buaina tur ni hek lo; mi tupawhin chhandamna chang tura midangte’n theihpatâwpa an beihna a lo tibuai a nih ve thung erawh chuan chu mi chu Lal chuan a dang tur a ni a, chu chu a tih tur liau liau a ni. A ni reng lah tak a, heti ang thilah hian Lal chu a rawn inrawlha, a khua leh tuite’n sakhuana chungchanga an ngaihdan an rawn puanzarte chu a thuneihna hmanga a lo enfiah zel chuan, Lal a nihna anga a zahawmna a hloh phah hial ngei ang. Chuti anga a hriatna sang ber hmanga hma a la a nih ngat zawngin, Lal ngei pawh chuan sawisel a phu a ni: Caesar not est supra grammaticos (Ceasar-a chu grâmar thiam ho chunga lêng a ni lo, emaw, Lal chu inzirmi leh mithiamte, scholar-te chunga leng a ni lo). Chuta chhapah, tute emaw sakhaw lal tawrawtna hmanga midang thununtute a thlawp hian mipui chunga roreltu a nihna anga a hlutna a tlahniam hlei hlei a ni.

Enna varpawhna a thlen tawhna hunah kan cheng em? Tih kan inzawt a nih chuan, ka chhanna chu “Aih” tih hi a ni; nimahsela, enna varpawhna a thlen hunlaiah erawh kan cheng mek a ni. Tun dinhmunah chuan sakhuana leh a behbawm chungchangah te midangte puihna tel lova, inringtawk tak leh dik ziktluak taka mipuiten an hriatna thiang tak an hman theih hun tur erawh kan la hlat deuh. Amaherawhchu, sakhuana chungchanga thudik var pawh tumna kawng chu a inhawng ve zel a. Tin, sakhuana huangah chang ni lo, kan zavaia enna varpawhnaemaw naupanchhiatnaata kan puitlinna tur kawng dal theitute pawh an kiam ve zel bawk a ni. Chuvangin, tun hun hi enna varpawhnathlen hun lai a ni, (Lal) Federick-a kum zabi chu.

A mite tana sakhua thlan sak loh chu a tihtur dik tak nia ngaia, an sakhaw duhthlan vuan thei tura duhthlanna pum hlum petu leh, a der chauh pawha Lal ngaihhnathiam tia an fak arek tur pawh bengkhawn lo ngam, chu Lal Fapa ngei chu a ni enna varpawh tawh ni! Tuna dam lai mekte  leh chhuan lo la awm leh zel turte pawhin naupanchhiatna ata mihring min chhanchhuaku (sawrkar thuneihna lak aṭang tal pawhin) leh, ngaihtuahna sén a ṭul tawhna phawta mipuiten an hriatna thiang an hman theih nana zalenna pe hmasa bertu anga fak leh chawimawi a phu a ni. A rorelna hnuaiah chuan, kohhran rawngbawltu zahawm tak takte pawhin an rawngbawlna kohhran kalh si lovin, mi inzirmi leh mithiam (scholar) an nihna angin zalen takin khawvel mite hmaah an ngaih dan leh an thil thlir dante an auchhuahpui thei a ni, an ngaih dante chu an kohhran thurin nena inkalh eng ang pawh ni se la. Tin, hotu emaw khuahkhirtu office ang te nei ve lem lo, tu rawng mah bawl ve lo te hlei hlei chu an zalen a ni. An hna thawh tur pawh hre lo sawrkar chuan rawn tibahlah ṭhin pawh ni se, he zalenna mei hi a mit lova, chuti ang khuahkhirhna karah pawh chuan a darhzau a, harsatna karah a kangkai zau deuh deuh zel a ni. Tunah erawh zawng, sawrkar chuan mipuite inlungrualna tibawrhbang lo leh inremna chawkbuaia rumṭhaih lo zawngin zalenna a awm thei tih a hriatfiah tawh dawn vang a ni. Mihringte chu tihluihna nena chelhbeh an nih loh phawt chuan an theihna ngeiin an âtna ruam thim ata an rawn zalen ang.

Enna varpawhna—mihringin amaha a insiamchawp naupanchhiatna aṭanga a zalenna—chu sakhaw lam thlurbing zawng deuh berin ka sawi zo ta a. Chu chuan chhan pahnih a nei thei ang, pakhatnaah chuan kan ram hruaitute hian an ram mipuite kaihhruai (puitlinna kawhhmutu) hna hi zir thiamna/Art leh fin thiamna/Sains lam kaihhnawih thil a nih chhung chu an thawh turah an ruat loh avang a ni a; tin, a pahnihnaah chuan sakhuanaa naupanchhiatna hi thil hlauhawm leh tlawmthlak ber a nih avang a ni. Nimahsela, zirthiamna leh finna lama zalenna duhpui tlat ṭhin hruaitu rilru chu a darhzau zel ang, chu mi chuan a khua leh tuiten vantlanga hriatna thiangan hmante (public use of reason) a remtih sak a, inrelbawl dan ṭha leh ziktluak zawk an neih theih nana dân hmanlai mek kalh pawha ngaihdan an neihte a phalsak chuan thil dang chu sawi loh, dân a siamna tur kawngah hlauhthawnna tur chhe te eih mah a nei lo tih a hriatchian vang a ni. Chuti ang hruaitu ropui chu kan nei mek a, eng hruaitu dang mahin kan hruaitu fak lai mek hi a nê pawh an ek zo pha lo a ni.

Nimahsela, naupanchhiatna ata enna varpawhtawh hruaitu, thimtham hlauhna reng reng nei lo, thimin a eng a hmeh mih zawh loh; tin, vântlang sahimna vawnghim thei sipai rual thunun bawktu, chu mi ngei chu a ni eng ram hruaitu mahin an sawi theih loh sawi theitu chu: I duh ang tâwkin i duh dan danin hnial kalh la, sawisel rawh, mahse zawm rawh! Hemi thuhla leh mihring inrelbawna hmun dang dangahte thil kan hmu thiam thei ang, kan chîk poh leh thin a ṭhawng sauh a, kan beisei loh ang puia thil thleng thei, thil engkim inkalh tlatna chu: Khawtlangah zalenna a dul poh leh mipuiten an chhia leh ṭha hriatna thiang hmang tura an zalenna pawh a nasa ṭhin a; nimahsela, chu chuan pumpelh theih rual loh khawpin an zalenna chu a khuahkhirh tel bawk. Khawtlanga zalenna a dul ve thung erawh chuan, chu chuan mipuite chhia leh ṭha hriatna thiang chu a tawng sang ber thlenga zalenna a siamsak ve thung a ni. Chuti chuan, khuanu’n thlaichi a tuh azawnga a duat ber—ngaihtuahna zalen neih duhna leh chumi nei tura kohna—chu a kâwr chhah tak chhunga a lo ṭhanlen chuan, he ngaihtuahna zalen hian mipuite rilruah nghawng rawn nei nghalin, a tahtawlin mipuite chuan zalen takin ngaihtuahna an seng thei tial tial ang. A tawpah chuan, sawrkar inrelbawl danahte pawh nghawng ṭha rawn neih belh zelin sawrkar pawh chuan mihring chu khâwl ang lek ni tawh lovin, a nihna anga a zahawmna a hmuhthiam sak tawh ang.

*He essay hi ka u leh ṭhiante ni bawk, Anthony Lalchhuanmawia leh Jonathan Laldinsanga Fanai ten an letling hmasa a, chumi chuan ka lehlinnaah nasa takin min pui a, an chungah hian lawmthu sawisenloh ka ba a ni.


[1] [Letlingtu Thuhla: “Naupanchhiatna” tih thumal hi Zerman ṭawng, Unmündigkeit tih aṭanga lehlin a ni a, a sap ṭawng tlukpui chu “immaturity” a ni. He thumal hian awmze kawh theih pahnih a nei a, chungte chu: natural leh legal immaturity te an ni. Zerman ṭawnga mund tih chu “kâ (mouth)” sawina a ni a, chumi awmzia ber chu mahnia thil sawi theih lo emaw, thu leh hla nei thei lo emaw, duhthlang theih lo tihna a ni. Chuti anga mahni duhdan sawi thei lo (Unmündig) chu naupang chumchiap an ni. Legal immaturity kan tihin a kawh tum ber chu rorelna dan (legal proceedings) hmaa dan ang thlapa mahni tana ding theilo emaw, duhthlanna emaw thutlukna siam theilo, mahnia insawifiah zo lo tihna a ni. Chumi awmzia chu Vormund (Sap ṭawng chuan Guardian, he essay-ah hian ‘kaihruaitu’ ti a lehlin a ni) emaw dinsaktu mamawhna tihna a ni. Tin, Zerman ṭawng hman danah chuan midang tana ṭawng sak/sawi sak tih pawh a kawk thei. Legally immature emaw, dan hmaa mahnia ding theilo emaw thutlukna siam theilote hian naupang chang a huamlo a, entirnan, puitling rilru lama buaina nei emaw; Kant-a hunlai, kum zabi sawmpariatna hun laiia mipa tluka an ngaih loh, hmeichhia te thlengin a huam thei a ni. Heti anga hmeichhia an hunlaia an dahhniam ṭhin zia chu parenthesis pakhat a, Kant-an mipui mimir a tih zet hnu a, hmeichhiate tiamin a tih kher khernaah a rawn lang chiang ang.]

[2] He thu hi Horace-a Lehkhathawn (Epistles) 1.2.40 aṭanga lo chawrchhuakin, Enna varpawhho (Enlightenment circles) zingah chuan thuvawn anga pawm a ni.

[3] “Khuarel dan ang renga kum tling tawhte.” [Letlingtu Thuhla: Kant hian Rome ho ṭawngkam pahnih, naturaliter leh maiorennes, tihte a suihzawm a. Naturaliter tih chu “khuarel dan” tihna a ni a, maiorennes chu “kum tling tawh,” emaw “puitling tawh” tihna a ni. Chumi awmzia chu, mihring pianphunga kum tling tawh, khuarel dan (biologically) a puitling tawh tihna a ni thei ang. Han sawizau leh hlek ila, Kant-a filawsawfiah chuan Khuarel leh mihring zalenna hi thil inkawkalh tluk deuhthaw an ni a. Mihringin duhthlanna zalen a neih emaw, a hman theihna tur chuan khural dan (laws of nature emaw laws of physics) zulzuiin thil a ti theilo a ni. A chhan chu khuarel dan chu a nihna ang tur tak (things as they are emaw, physics ṭawngkam takin, mechanical) a nih avang a ni. Mihring zalenna erawh chu khawl ang maia duanlawk sa nilovin, duhthlanna chhia leh ṭha (practical reason) zulzui emaw, chumiin a a ngiat anga nun a, thiltih hi a ni si a. Chuvangin, mihringin a zalenna hmanga duhthlanna a siam a, thil a tih reng reng chuan khuarel dan chungah a leng tihna a ni (In practical awareness, man raises himself above nature).]

[4] [Letlingtu Thuhla: “Kaihruaitu” tih hi Zerman  ṭawng chuan Vormund tih a ni a. Sap ṭawnga lehlinaah chuan Guardians tih a kawk ber, hei hi Mizo ṭawnga dah dan awlsam berah chuan kaihruaitu tih mai a nih rualin, Immanuel Kant-a thuziakah chuan awmze hran leh thûk zawk a nei, hriatna thiang (reason) hman ṭulna a hmang theilote ‘kaihruaitu’ sawi a tumna a ni.]

[5] [Letlingtu Thuhla: Sap ṭawng a “reason” tih hi Mizo ṭawngin “hriatna thiang” ti a lehlin a ni a. Tin, a thu tlukpui deuh, “understanding” leh “conscience” tihte pawh “hriatna thiang” ti a lehlin an ni. A sap ṭawng ngial ngana “reason” tih han hman nghal mai hi a remchangin a dik hmel zawk viau na a, Mizo ṭawng thu kaltluang lai a tikhaihlak thei dawn a ka hriat avangin he essay-ah hi chuan a Mizo ṭawng awmang thei bera ka hriat ka hmang a ni. Filawsawfi huangah erawh awmze kawhbik nei a nih piahlamah, Imannuel Kant-a filawsawfi hlei hleiah phei chuan awmze hran leh thûk zawk nei, helai hmuna sawifiah zawh sen rual loh a ni.]

TAGGED:Brendon Lalramnghaka Khiangteenna varpawhimmanuel kantZalenna

Join Our Newsletter

Stay in the loop! Get the latest news delivered straight to your inbox.
Share This Article
Facebook Whatsapp Whatsapp Copy Link
Previous Article I DON’T CARE FOR IT – Tatea Royte

Let's Connect

FacebookLike
XFollow
InstagramFollow
YoutubeSubscribe

Popular Posts

Free Speech: Duhzawng sawi thei turin zalenna i nei em le?

Free Speech: Duhzawng sawi thei turin zalenna i nei em le?

Khawnvar.in Team
9 Min Read
Untitled by Lalnunsanga Ralte (poormanspoet)

Untitled by Lalnunsanga Ralte (poormanspoet)

Chawnga
1 Min Read

The Road That Refuses to End: On Power and (Tipper’s) Resistance

Brendon Lalramnghaka Khiangte
4 Min Read

Hnam Mawl Anga Inhriatna Hi -1

Tatea Royte
5 Min Read

You Might Also Like

HE RAM HI I RAM A NI VE ASIN!
EconomyPoliticsSociety & CultureTheology

HE RAM HI I RAM A NI VE ASIN!

4 Min Read
Sem Sem Dam Dam, Ei Bil Thi Thi leh Kristian Khawngaihna
PhilosophyTheology

Sem Sem Dam Dam, Ei Bil Thi Thi leh Kristian Khawngaihna

5 Min Read
Literature

POETRY LEH LIBERATION

3 Min Read
Society & Culture

Hmeichhiate leh Indona: Hmeichhe taksa hi tu ta nge?

2 Min Read
  • About us
  • Contact Us
©2026 All rights reserved. Khawnvar.in
Welcome to khawnvar.in
Username or Email Address
Password

Lost your password?

Not a member? Sign Up