Bible hi hmasang aṭangin indo nan te, inrah beh nan te, sal neih nan leh inawp beh nan te’n an hmang ṭhin. ‘Nunna bu’ ti-a kan chhal hi ‘thihna bu-ah’ hringfaten kan chantir cháng a awm ṭhin. Chutih rualin, Bible hi remna siam nan te, rorelna dik (justice) a thlen nan te, mitinin zalênna leh dikna chanvo an neih theih nana hmang an awm bawk. Bible kan chhiar dan leh kan hrilh fiah danah fimkhur a ngai hle. Mipa dah chungnun bikna (patriarchy) thlawp nan leh hmeichhiate dah hniam nan Bible pawh hi an lo hmang fo tawh. Chu chu a dik chiah reng em, tih te, veikhawr taka thu vuak thlak a ni lek zawk em, tihte kim lo nuaih chungin kan thai ve luklak dawn a nih hi.
Bible leh Feminism
‘Ism’ hian Zo fate min tibuai ve fo a, a enga mah hmaa sakei ena en nghal ngawt pawh kan nei ṭhin. Chu’ngah chuan a serh zinga mei ni ziah chu feminism hi a ni. Mipa chungnun bikna khawtlang aṭanga seilian tih takah he ‘ism kher kher hi chu a ngaina lo hnam tak pawh kan ni ta ve ang. A nihna tak kan man fuh loh vangte pawh a ni fahmiang. Feminism hian mipate rah beh let hi a tum lo a, kan zavaia kan dam tlânna kawng a zawng zawk a ni. Kum 1970 chho khan Bible zirna huangah pawh feminist theology hi zir ṭan a ni a. Feminist theology chuan hmeichhiate rah behna leh mipa dah chungnun bikna kalphung hi khawtlang nunphung tur renga ngaihna leh Pathian rem ruat dan renga ngaihna hi ṭhiah a tum a, mipa leh hmeichhia nih hrim hrimna hian hamṭhat bikna emaw hnehchhiah bikna emaw a keng tel a ni tih haichhuah a tum bawk.
Bible hian mipa dah chungnun bikna hi a thlawp a ni tih ngaih dan nei hi hman ata tawh vawiin thlengin kan vela buh lak tur ang maiin an la phu nuai nuai reng a. Hmeichhia an nih avang ringawta dah hniamna leh dinhmun sang leh ṭha chang tura duh lohna hi Bible-in min kawhhmuh ni-a kan ngaih chuan ringtu intite tan kal dik a har hle ang. Vawiin khawvelah sal neih hi thil dikah kan ngai tawh lo, Bible kan enin sal neih phalna ni awm tak tak bung leh cháng kan hmu a, chu’ng zinga mi, “Bawihte u, tisaa in hotute thu hi engkimah zawm rawh u” (Kolassa 3: 22) tihte hi chu a context zawng zawng nen hrilh fiaha, sawi mar tuma kan hmanhlelh hle laiin, hmeichhiate dah hniamna ni-a lang Bible thute erawh a context nena hrilh fiah tum chu sawi loh, “Aw.. ni rawh se” tiin mit kan chhinsak leh tlat ṭhin. Kan ngaih dan leh kan hnam milpui tur kan thlang bik ta ringawt em ni ang? Theologian Rosemary Radford Ruether khan hmeichhiate an zahawmna, an dikna chanvo leh an zalenna ngaihthah hi hnam leh chi avanga inrah behna leh retheite ngaihsak lohna ang thoa sual a ni, a tih kha rilruah a lang fo thin, heng thu ka’n sawi hi chuan. An pahnih hian Mauruangi leh Bingtaii an awm lo. Mauruangi anga zâwn tur dik tak ve ve an ni.
Patriarchy – Khuavàng Ri Kham Sa
Rev. Dr. RC Jongte chuan heti hian Zo ṭawngin patriarchy a sawi fiah a, “Patriarchy chu chhungkua leh khawtlang/ram/kohhran inrelbawlnaah te mipa lal lupna, mipa rorelna, mipa chungnunna, mipa hamṭhat bikna kalphung leh pawm dan (system leh ideology) hi a ni. Chu mipa chungnunna system-in a ken tel, patriarchy-a bet tel tlat chu mipa ni ve lote en hniamna leh rah behna a ni” tiin. Patriarchy hi Pathian thutak aṭanga lo chhuak, khuavàng ri kham sa (divine) tluk thawthanga chhuah hi thil awm thei tak a ni a. Ringtute hi khawtlanga inthlauhna (inequality) thlentu kan ni reng thei tlat.
He ngaih dan lo awm chhan bulpui ber pakhat chu lehlinna (translation) hi a ni. Lehlin hi thil namai lo tak, hloh leh belh awm thei tak a ni a. Tuna kan Bible hman pawh hi ṭawng tam tak paltlang tawh hnu a ni tih kan hriat a pawimawh ang. Mihring siam thu-ah pawh mipa nâkruh (rib) aṭangin hmeichhia hi siam niin a inziak a. Hei hi literal taka lak tur a nih leh nih loh thu erawh kan sawi thleng rih lo ang. Amaherawhchu, a ṭawng bul Hebrai-ah chuan ‘tsela’ (צֵלָע) tih hi rib tihna ni loin side tihna zawk niin a lang. Side awmzia chu hmeichia hi mipa nâkruh (rib) aṭanga lak chhuah ni loin mihring pakhat phel lehlem aṭanga siam a ni, tia hrilh fiah a ni a. Hei hian intluktláng taka siam kan nih thu a tar lang thei e, tia pawmtu an awm bawk. He thu hi mitin intluktlânna duhtu egalitarian-ten an leklam fo. Tin, thlirna tláng pakhat awm chu Bible lehlin ṭhenkhat hi mipa dah chungnunna (patriarchal) ngaih danin a thunun a. Chu vângin, Hebrai leh Grik thumal bulpui dik taka lehlin aiin letlingtu ṭhenkhat chuan mipa chu thunei zâwk anga lang leh hmeichhiate chu chak lo zâwk anga lang tûr thumal an thlang a – a tam zâwk chu anmahni hun laia rinna nêna inmil tûrin. Rid leh side kan sawi bakah hian entirna dang pakhat lek han tar lang ila, Paula khan Phoibi hi Greek tawngin, “diakonos” tiin a ko a – chu thumal chu mipa deacon-te a sawinaa a hman tho kha a ni. Mahse, Sap ṭawng lehlin tam takah chuan “deacon” tih aiin “servant” tia koh a ni thung. He thumal hian a chanvo chu a pawimawh dan a hril thui viau.
Israel te, Roman te leh Greek te kha mipa dah chungnun bikna khawtlang (patriarchal society) an ni a. Hei vang hi ni maw, ‘Sexism And God-Talk:Toward a Feminist Theology’ tih lehkhabu Rosemary Radford Ruether-i ziahah chuan Bible-a hmeichhia dah hniamna leh thunei lo zawka an awm hi Pathian thutak aṭanga chhuak ni loin, mipa dah chungnunna nunphung (patriarchal culture) rah chhuah a nih thu kan hmu. Bible hi chu’ng khawtlang mipa dah chungnun biknaa khawsate ziah a ni a, mipa dah chungnun bikna kalphung (patriarchal system) a lang lo thei lo. Mahse, hei hian Pathian thutak aṭanga lo chhuak a nihna a lantir kan ti thei chuang lo ang. Theologian Elizabeth Schüssler Fiorenza-i’n, “Bible hi mipain lalna a chan vanglâia ziah a nih avangin kawng tam takah mipa thlirna ringawt a tar lang kan ti thei ang. Mahse, Bible-ah hian patriarchy chungchang zawh letna leh dodalna a tel a ni” a tihna êng aṭangin mipa chungnun bikna khawvel chu Bible hian lantir (reflect) mah se, mipa leh hmeichhiate intluktlânna (gender equality) chi chu tutin a awm ve bawk. Kalphung dik lo leh thu veikhawr tak tak siam ṭhatna aw thangkhawk hi beng kan hupsak thei bik lo ang.
Isua leh Feminism
Isua pawh kha heti ang mipa dah chungnun bikna khawtlanga lo piang a nih avang khan eng emaw chenah a zawm a ngai ve a ni mai thei, kan sawi fo zirtir 12 thlan thu-ah te. Mipaten sakhaw leh khawtlâng thuneihna zawng zawng an neihna khawvêlah khan, hmeichhiaten an dikna chanvo dinchhuahpui khap an nih lai khan, Chanchin Ṭha puang turin mipa rual 12 a thlang kha thil tih awm reng a ni. Mahse, chu kalphung chhûngah chuan inthlâk danglamna thlen tûrin hna a thawk a ni tih hmuh hmaih chi a ni lo ang.
Juda hnamte khan hun rei tak atangin Samari hnam hi an hnam hmuhsit a ni a, an lam hawi zawngin chil pawh an chhâk duh ve awrh ang tih a ni. Tin, kum zabi pakhatnaa Juda khawtlang nun kan enin mipaten hmeichhiate vantlang hmuhah ualau takin an kawm thiang lo. Se se thudi han thlunpui pawh a rem viau lo ni tur a ni. Chutih ang dan khirhkhàn karah chuan Isua’n Samari hmeichhia kha tuichhunchhuahah a kawm tlat! Isua khan a hun laia patriarchal norms bawhchhiain Samari hmeichhia kha a kâwm. Isua’n Samari hmeichhia hnenah Pathian thutak thuk tak tak, Pathian biakna dik awm dan leh Messia a nihzia te a sawi a. Hei hi sakhaw zirtirna aṭanga hmeichhiate tling lo leh tlak loa ngaihna khawtlang nunah chuan revolutionary a tling. Hetih hunlai hian hmeichhiate chu biak ina inkhawm phal a ni lo a, rorelna hmunah aw-ka an neih phal a ni ngai lo bawk.
Isua nena an inhmuh hnu khan Samari hmeichhia chu Chanchin Ṭha hril hmasa berte zinga mi a ni a, an khawtlangah Messia chanchin a thehdarh. Hei hian rawngbawlna leh hruaitu nihna kawngah hmeichhiaten chanvo pawimawh tak an nei tih a tilang. He empowerment hian hmeichhiate aw leh hruaitu nihna dal thei khawtlang nunphung (societal norms) chu tlang takin a dodal a ni. (Johana 4:1-42). Isua hi khawtlanga mi hnuaihnungte chhantu a nih avangin aw nei pha ve lo te, rah beh te, chak lo zawk leh hnehchhiahte tana ding tlat ṭhin a nihna hian kalphung (system)-in a rah beh hmeichhiate thlavang kha a hauh phah fo reng a ni.
“Samari Hmeichhia Ka Ni Si A..”
Kan thupui hian eng nge sawi a tum tih hmangin tláng i han kãwm teh ang. Khatia Isua’n Samari hmeichhia tuichhunchhuaha a kawm ṭum khan tui lo chawi Samari hmeichhia chu tui in tur pe turin a dil a, “Nang Juda mi i ni si a, kei Samari hmeichhia ka ni si a, engtizia nge ka hnena in tur mi dil?” (Johana 4: 9) tiin mak ti takin Samari hmeichhia khan a chhang a nih kha. Chu hnam hmuhsitawm Samari mi a nihna leh hmeichhia a nihna aṭang chuan he thu “Samari hmeichhia ka ni si a…” tih hian rah beh nihna te, aw-ka (voice) bengkhawn ve loh nihna te leh hnawl nihna te a ni a entir ni. He ṭawngkam hi tê bik leh tling lo bik ni-a inngaite aw-ka (voice) aṭanga lo chhuak a ni a, rorelna dik leh chanvo dik sual let tura chakna nei lote aw-ka (voice) aṭanga lo chhuak a ni. Hman ata vawiin thlengin he aw-ka (voice) hi kil tinah, hmun tinah, ram tinah hriat tur a la awm a, bengkhawn chu mi mawl nihna a nih avangin bara khawn a hlawh ngai lo.
Sal chungchang kan sawi a. American ho khan African ho sala an chhawr khan Bible hmangin thiam an inchan. Leviticus 25: 44-46 te, Ephesi 6:5-8 leh Kolossa 3:22 te hi an leklam ber a ni. Chutih laiin Virginia-a Pathian rawngbawltu ropui mi hang salte zinga mi Nat Turner leh American sal neih duh lotu John Brown te erawh chuan sal neih hi sual a ni tiin Bible an ṭan chhan ve bawk. Nat Turner khan Exodus bu leh Mosia’n Israel salte a chhanchhuah thu aṭangin sal neih kha a do a, helna hial chawk chhuakin, khai hlum a nih phah! Mi hang salte zalenna kawngah nghawng thui tak a nei zui a nih kha. Bible kan hrilh fiah dan hian kori a va tu em!
Tichuan, heti hian i ngaihtuah tláng teh ang u – Sal chhuah a nih theihna turin lehkhabu pakhat he Bible thu hi an hmang ṭangkai thei a nih ngai chuan, khawtlang leh kohhran chhunga mipa dah chungnun bikna kalphungin hmeichhiate nih phak loh chin a neihtir tlatna te, a dah hniamna te leh dinhmun ṭha a pek theih lohna kalphung ṭhiah nan pawh he Bible thu hi kan hmang ve thei dawn lawm ni?


